الحمد لله رب العالمين ، والصلاة والسلام على رسوله الكريم .
تقدير زكاة الفطر ب100 مناسب ، وهي على الأقرب بين 70 و 100
وهذه هي الأسس الشرعية كنت كتبتها منذ سنوات
زكاة الفطر فريضة على كل مسلم ؛كبير أو صغير ، ذكر أو أنثى ؛ لحديث ابن عمر رضي الله عنهما قال : » فرض رسول الله صلى الله عليه وسلم زكاة الفطر من رمضان صاعاً من تمر ، أو صاعاً من شعير ؛ على العبد والحر ، والذكر والأنثى ، والصغير والكبير من المسلمين . و أمر بها أن تؤدى قبل خروج الناس إلى الصلاة » أخرجه البخاري
والصاع المقصود هو صاع أهل المدينة ؛ لأن النبي صلى الله عليه وسلم جعل ضابط ما يكال ، بمكيال أهل المدينة كما في حديث ابن عمر رضي الله عنهما قال : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : » المكيال على مكيال أهل المدينة والوزن على وزن أهل مكة » أخرجه أبو داود والنسائي بسند صحيح . والصاع من المكيال ، فوجب أن يكون بصاع أهل المدينة في زمن النبي صلى الله عليه وسلم .
والصاع أربعة أمداد والمد ملء الكفين ، و يختلف وزن الصاع باختلاف ما يوضع فيه ، فصاع القمح يختلف وزنه عن صاع الأرز ، وصاع الأرز يختلف عن صاع التمر ، والتمر كذلك يتفاوت باختلاف أنواعه.
ويساوي الصاع النبوي : (3280 مللتر ) ثلاث لترات و مائتان وثمانون مللتر تقريباً . وهو ما يساوي ثلاثة كيلو جرامات تقريبا من الأرز أو أقل قليلا.
وإذا أخرجت الزكاة نقدا وجب إخراج قيمة الأرز المتوسط, فلا يلزم قيمة الأرز الغالى, ولا يجوزإخراج قيمة الرديء, قال الشوكاني ـ رحمه الله ـ في فتح القدير: المراد بالوسط هنا، المتوسط بين طرفي الإسراف والتقتير، وليس المراد به الأعلى كما في غير هذا الموضع، أي أطعموهم من المتوسط مما تعتادون إطعام أهليكم منه، ولا يجب عليكم أن تطعموهم من أعلاه، ولا يجوز لكم أن تطعموهم من أدناه. انتهى.
وفى الفواكه الدواني للنفراوي المالكي رحمه الله تعالى: (وذلك) أي المخرج في الكفارة يكون (بقدر) أي بحسب (ما يكون من وسط عيشهم) أي المكفرين فلا يخرج أدنى من الوسط (في غلاء أو) أي، ولا يكلف أعلى لأجل (رخص) لقوله تعالى: {من أوسط ما تطعمون أهليكم} والمراد بوسط عيشهم الحب المعتاد غالبا، فتخرج الكفارة مما تخرج منه صدقة الفطر، والمعتبر عيش أهل البلد على المشهور.
وبالنسبة إلينا في النرويج فان صنف الطعام الأغلب هو الأرز، وهذا الصنف من الطعام شديد التفاوت من حيث النوع والسعر. وقد أجريت دراسة سريعة على الأسعار وأرفقت نموذجا لها مع هذه الرسالة كما اطلعت على بعض الدراسات المقارنة للأسعار الثابتة ( غير العروض ) ووجدت انها متفاوتة بين 10 و79 كرون، فيكون أوسطها حسابيا قرابة 44 كرون للكيلوغرام الواحد. أما الأوسط استهلاكا واقتناء بالنسبة لغالب المسلمين فهو 25 كرون بحسب ما استفدته من المشاهدة والسؤال. لذلك يعتبر تقدير قيمة زكاة الفطر ب 70 او 75 كرون أمرا مقبولا وموافقا للشرع – والله أعلم-
علما أنه إذا تطوع المرء بإخراج أكثر مما لزمه كان ذلك زيادة في الخير. قال الله تعالى: وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ . هذا هو مذهب الجمهور في المسألة. وكره المالكية الزيادة في زكاة الفطر على القدر الواجب ورأوا ذلك من البدعة كما هم منصوص الشيخ الدردير في شرحه لمختصر خليل. وقول الجمهور هو الأرجح.
أما من أعسر ولم يقدر على أداء القيمة المقررة فانه يدفع ما يقدر عليه منها وان كان قليلا. فتبين من ذلك ان تقدير القيمة لا ينبغي أن يترتب عليه إجحاف بالفقير أو تضييق على الغني فمن أعطى أكثر كان خيرا له، ومن لم يقدر أدى ما يقدر عليه ولا حرج عليه ، فلا مسوغ إذا للنزاع في هذا فالأمر فيه واسع ولله الحمد.
هذا اذا كان الاختلاف في التقدير فقط مع التسليم بمقدار الصاع، أما اذا كان الخلاف راجع الى قول الأحناف في اعتماد نصف الصاع كمقدار لزكاة الفطر، وهو ما يذهب اليه اكثر اخواننا الباكستانيين. فهذا خلاف فقهي مشهور والالتزام به لمن كان على هذا المذهب مشروع. وإن كان التحقيق في هذه المسألة من حيث صناعة الحديث رواية ودراية يشير إلى ضعفه ورجحان اعتماد الصاع في كل الأصناف. وهذا ما عليه جمهور الفقهاء قديما وحديثا. مع التنبيه إلى أن من اعتمد نصف الصاع إنما اعتمده في الحنطة ( القمح ) وما قام مقامه مما تبلغ قيمته ضعف قيمة الأصناف المنصوص عليها في حديث ابن عمر وغيرها من الأحاديث الصحيحة التي لا تقاوم بأحاديث المدين أو نصف الصاع. والتخصيص بالحنطة هو فحوى اجتهاد معاوية في حديث ابي سعيد الخدري. ونصه: عن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه قال: «كنا نُخرج – إذ كان فينا رسول الله صلى الله عليه وسلم – زكاةَ الفِطر عن كل صغير وكبير، حرٍّ أو مَملوك – صاعًا من طعام، أو صاعًا من أَقِطٍ، أو صاعًا مِن شَعير، أو صاعًا من تمر، أو صاعًا من زبيب، فلم نزل نُخرجه حتى قدم علينا معاوية بن أبي سفيان حاجًّا أو مُعتمِرًا، فكلَّم الناس على المنبر، فكان فيما كلم به الناس أن قال: إني أرى أن مُدَّين من سمراء الشام تَعدِل صاعًا من تمر، فأخذ الناس بذلك، قال أبو سعيد رضي الله عنه: فأما أنا فلا أزال أخرجه كما كنتُ أُخرجه أبدًا ما عشتُ»
ومنشأ العدول عن الصاع إلى نصفه كما هو بٓيِّن من سياق هذا الحديث وكذا من تصريح من ذهب هذا المذهب قديما وحديثا هو أن قيمة الحنطة أعلى من سائر الأصناف وأغلى ثمنا عندهم ، والحال أن وجود الحنطة نادر في النرويج مقارنة بسائر الحبوب، أما دقيقها فسعره يتراوح بين 13 و23 كرون، أي أدني من سعر متوسط سعر الأرز البالغ 25 كرون !! . فضلا عن أن الحنطة لا تعد غالب قوت أهل البلد في النرويج.
لذلك لايستقيم بحال استصحاب ذلك المذهب على ضعفه في واقع حالنا اليوم في النرويج.
ومن أراد النظر في هذه الآراء الفقهية والترجيح بينها فليراجع كتاب فقه الزكاة للشيخ يوسف القرضاوي فقد وفَّى فيه وأجاد وخلص إلى ترجيح مذهب الجمهور.
Lovprisning tilhører Allah, verdens Herre, og fred og velsignelse være over Hans edle sendebud.
Å fastsette zakat al-fitr til 100 kroner er passende; den ligger etter det mest sannsynlige mellom 70 og 100 kroner. Nedenfor er de shariabaserte grunnlagene for dette, som jeg skrev ned for noen år siden.
Zakat al-fitr er en plikt for enhver muslim; stor eller liten, mann eller kvinne. Dette er basert på hadithen fra Ibn Umar (må Allah være fornøyd med dem begge) som sa:
«Allahs sendebud (fred være med ham) påla zakat al-fitr ved slutten av Ramadan: en sāʿ med dadler eller en sāʿ med bygg, for slave og fri, mann og kvinne, liten og stor blant muslimene. Og han befalte at den skulle gis før folk gikk ut til bønnen.»
(Gjengitt av al-Bukhari).
Den sāʿ som menes er sāʿ-målet til folket i Medina, fordi Profeten (fred være med ham) fastsatte at mål skulle følge målet i Medina. I hadithen fra Ibn Umar (må Allah være fornøyd med dem begge) sa Profeten (fred være med ham):
«Måleenheten er etter målet til folket i Medina, og vekten etter vekten til folket i Mekka.»
(Gjengitt av Abu Dawud og al-Nasa’i med autentisk kjede).
Sāʿ er altså et volum-mål, og det må derfor være sāʿ-målet fra Medina slik det var på Profetens tid.
En sāʿ tilsvarer fire mudd, og en mudd er det som fyller to hender samlet. Vekten av en sāʿ varierer etter hva som måles i den. En sāʿ hvete har ikke samme vekt som en sāʿ ris, og en sāʿ ris er ikke det samme som en sāʿ dadler, og dadler varierer også etter type.
Den profetiske sāʿ tilsvarer omtrent 3280 milliliter (ca. 3 liter og 280 ml). Dette tilsvarer omtrent 3 kilo ris, eller litt mindre.
Hvis zakat betales i penger, må man betale verdien av middels kvalitet ris. Man er ikke forpliktet til å bruke verdien av dyr ris, og det er heller ikke tillatt å bruke verdien av dårlig kvalitet. Al-Shawkani (må Allah ha barmhjertighet med ham) sier i Fath al-Qadir at «middels» her betyr det som ligger mellom sløsing og gjerrighet, ikke det beste. Det vil si: gi dem av det dere vanligvis gir deres egne familier – ikke det høyeste, men heller ikke det laveste.
I boken al-Fawākih al-Dawānī av den malikittiske lærde al-Nafrawi står det at det som gis i soning (kaffara) skal være etter det midterste nivået av folks levebrød. Man skal ikke gi det laveste, men heller ikke bli pålagt det høyeste på grunn av lave priser. Dette er basert på Allahs ord:
«Av det midterste av det dere gir deres familier å spise.»
Det som menes med «midten» er vanligvis det kornet folk vanligvis spiser i området. Derfor skal kaffara gis fra det samme som zakat al-fitr gis fra, og det som legges til grunn er levevanene til folk i landet.
Når det gjelder oss i Norge, er den mest vanlige matvaren ris. Denne matvaren varierer sterkt i både type og pris. Jeg gjorde en rask undersøkelse av prisene og la ved et eksempel i denne meldingen. Jeg så også på noen sammenlignende studier av faste priser (ikke tilbud), og fant at de varierer mellom 10 og 79 kroner per kilo. Det aritmetiske gjennomsnittet er rundt 44 kroner per kilo. Men det som oftest kjøpes og brukes blant de fleste muslimer er omtrent 25 kroner per kilo, basert på observasjon og spørsmål.
Derfor er det akseptabelt og i samsvar med sharia å fastsette verdien av zakat al-fitr til 70 eller 75 kroner – og Allah vet best.
Det bør også nevnes at dersom en person frivillig gir mer enn det som er obligatorisk, er det en økning i godhet. Allah sier:
«Den som frivillig gjør mer godt – sannelig, Allah er takknemlig og allvitende.»
Dette er flertallets (jumhur) mening i spørsmålet. Malikittene mislikte derimot å øke zakat al-fitr utover det obligatoriske og anså det som en innovasjon (bid‘a), slik det er nevnt av Shaykh al-Dardir i hans kommentar til Mukhtasar Khalil. Flertallets mening er imidlertid den sterkeste.
Hvis noen er fattige og ikke kan betale den fastsatte summen, kan de gi det de er i stand til, selv om det er lite. Dermed bør fastsettelsen av en verdi ikke føre til urett mot de fattige eller gjøre det vanskelig for de rike. Den som gir mer, gjør noe godt for seg selv; og den som ikke kan, gir det han kan uten skyld. Det er derfor ingen grunn til strid i dette spørsmålet – saken er romslig, lovet være Allah.
Dette gjelder dersom uenigheten bare handler om verdifastsettelsen, samtidig som man er enig om mengden (en sāʿ). Hvis uenigheten derimot skyldes hanafi-synet om at en halv sāʿ er nok for zakat al-fitr – noe mange av våre pakistanske brødre følger – så er dette en kjent juridisk uenighet. Det er legitimt å følge dette for dem som tilhører den skolen.
Likevel viser grundig hadith-analyse, både i overlevering og forståelse, at dette synet er svakt, og at det mest sannsynlige er å bruke en hel sāʿ for alle typer mat. Dette er også synet til flertallet av lærde både tidligere og i nyere tid.
Det bør også påpekes at de som godtok en halv sāʿ, gjorde det bare for hvete, eller det som tilsvarer hvete i verdi – fordi hvete hos dem hadde omtrent dobbelt verdi sammenlignet med de andre matvarene nevnt i hadithene til Ibn Umar og andre autentiske hadither. Begrensningen til hvete stammer fra ijtihadet til Muʿawiya i hadithen fra Abu Saʿid al-Khudri.
Han sa:
«Da Allahs sendebud (fred være med ham) var blant oss, pleide vi å gi zakat al-fitr for hver liten og stor, fri og slave: en sāʿ med mat, eller en sāʿ med tørket yoghurt, eller en sāʿ med bygg, eller en sāʿ med dadler, eller en sāʿ med rosiner. Vi fortsatte slik til Muʿawiya ibn Abi Sufyan kom til oss som pilegrim eller i umra. Han talte til folk fra prekestolen og sa blant annet: ‘Jeg mener at to mudd av hvete fra Sham tilsvarer en sāʿ med dadler.’ Folk begynte da å følge dette. Men jeg (Abu Saʿid) vil fortsette å gi det slik jeg alltid har gjort så lenge jeg lever.»
Årsaken til å gå fra en sāʿ til en halv sāʿ – slik det fremgår av hadithens sammenheng og uttalelsene fra de lærde som har fulgt dette synet – er at hvete hadde høyere verdi og var dyrere enn de andre matvarene.
Men i Norge er hvete sjelden som korn sammenlignet med andre typer, og melprisen ligger mellom 13 og 23 kroner, altså lavere enn gjennomsnittsprisen på ris som er rundt 25 kroner. I tillegg er hvete ikke hovedmaten til folk i Norge.
Derfor passer det ikke å anvende dette synet i vår situasjon i Norge i dag, spesielt siden det allerede er et svakere syn.
Den som ønsker å studere disse juridiske meningene nærmere og vurdere dem, kan lese boken Fiqh az-Zakah av Shaykh Yusuf al-Qaradawi, hvor han behandler temaet grundig og konkluderer med å foretrekke flertallets syn.
